Ruimtelijke data &… Waterzekerheid

Ruimtelijke data &… Waterzekerheid

Ernstige droogte, Kenia (Foto: Nico Smit)

Het zesde Sustainable Development Goal stelt dat in 2030 iedereen ter wereld toegang moet hebben tot schoon drinkwater. In 2015 gold dit helaas voor 9% van de wereldbevolking (zo’n 663 miljoen mensen) nog niet.1 Hiervan woont het merendeel in Afrika.

De droogte die de hoorn van Afrika trof in 2017, zorgt voor een verergering van deze situatie. Bronnen drogen op en de kwaliteit van het water holt achteruit, waardoor water-overgedragen ziektes zoals cholera zich makkelijker verspreiden. Klimaatverandering zorgt ervoor dat dit soort periodes van droogte heviger zullen zijn en vaker zullen optreden in de toekomst. Een bijkomend negatief effect is dat de bodem door de droogte extra vatbaar is voor landdegradatie, wat er voor zorgt dat áls er regen valt, dit niet effectief infiltreert, maar oppervlakkig afstroomt en erosie veroorzaakt.

Hoe kun je ruimtelijke data gebruiken om de waterzekerheid te verbeteren?

Een eerste stap is het in kaart brengen van de huidige situatie. Wat is de fysieke waterbeschikbaarheid? Oftewel, hoeveel zoet water is er beschikbaar in het oppervlakte- en grondwater? En waar bevinden zich de voorzieningen (waterputten of waterleidingen)?

Het in kaart brengen van de fysieke waterbeschikbaarheid is niet makkelijk, met name het kwantificeren van de hoeveelheid hernieuwbaar grondwater is ingewikkeld. Juist het in kaart brengen van het grondwater is in Afrika van belang, omdat volgens schattingen voor maar liefst 40% van de inwoners van Afrika grondwater de belangrijkste bron van drinkwater is.3 Uit onderzoek (en de praktijk) blijkt echter dat er lang niet overal voldoende grondwater beschikbaar is4. Een ander probleem is dat op veel plekken het grondwater op hele grote diepte zit. Vaak zijn dit soort diepe grondwater aquifers niet geschikt voor duurzaam gebruik, omdat ze niet snel genoeg worden aangevuld3. Nog een volgend probleem dat vooral speelt in de kustgebieden is dat het grondwater te zout is.

Wat betreft de watervoorzieningen zijn er op veel plekken geen waterleidingen aangelegd – sterker nog, maar 63% van de Afrikanen heeft toegang tot leidingwater.2 Vooral in rurale gebieden zijn mensen vaak afhankelijk van lokale grondwaterputten.

Waterput in de Sahara (Foto: Galyna Andrushko)

De waterbeschikbaarheid samen met de mate van bereikbaarheid van voorzieningen kan worden samengevat met de Global Water Security Index5. Deze index geeft een idee hoeveel zoet water er voor de mens toegankelijk is. Als je dit kan combineren met data over welke waterbronnen vervuild zijn, kun je in kaart brengen waar er schoon water beschikbaar is.

Als de hordes zijn genomen om de waterbeschikbaarheid en de voorzieningen in kaart te brengen, levert dit een overzicht van grote waarde. De data kunnen gebruikt worden om te zorgen voor een goede ruimtelijke verdeling van bijvoorbeeld waterputten zodat zoveel mogelijk mensen worden bereikt. Daarnaast is het uiteraard ook van belang om deze waterputten op strategische locaties te plaatsen, zodat het grondwater duurzaam wordt gebruikt, wat wil zeggen dat er onder andere niet meer grondwater wordt onttrokken dan er aangevuld kan worden. Het ruimtelijk overzicht kan ook gebruikt worden om de meest kwetsbare gebieden te identificeren. Vaak wordt hulporganisaties verweten dat ze niet goed genoeg samenwerken – met elkaar en met (regionale) overheden. Het beschikbaar hebben van de juiste data kan ook helpen daar verandering in te brengen. Daarnaast is data essentieel om heldere, meetbare doelen te stellen en vervolgens ook projecten te kunnen monitoren en evalueren.

Hoe komen we aan data?

Ruimtelijke data over waterbeschikbaarheid, voorzieningen en waterkwaliteit zijn dus essentieel. Maar hoe komen we aan die data? Data over de waterbeschikbaarheid kan worden gegenereerd met behulp van satellietbeelden en grondwatermodellen. Zo kan op een relatief grove schaal worden bepaald waar en hoeveel grondwater er is. In situ data over grondwaterdieptes kunnen helpen deze modellen te verbeteren en te valideren, maar dit soort metingen is vaak schaars. Data over voorzieningen is ook nog niet veel voorhanden, maar door mapathons en veldcampagnes zoals van het Humanitarian OpenStreetMap Team komt er steeds meer data beschikbaar. Waardevolle informatie zoals waar waterbronnen zich bevinden en of deze vervuild zijn kan op deze manier steeds beter worden ontsloten. Zie als voorbeeld onderstaande figuur, waarin alle waterputten zijn weergegeven van Somalië, een land waar de droogte dit jaar was uitgeroepen tot nationale ramp.

Wat te doen?

Er zijn dus verschillende redenen te noemen waarom het hebben en gebruiken van ruimtelijke data voor waterzekerheid belangrijk is: het creëert overzicht, wat er toe kan bijdragen dat het (grond)water duurzaam wordt onttrokken. Ook kan het helpen overheden of organisaties helpen bij het selecteren van aandachtsgebieden.

Grondwaterputten in Somalië

In Somalië is zowel de fysieke water beschikbaarheid als de toegang tot water (waterputten/leidingwater) zeer laag. Samen zorgt dit voor een zeer lage Global Water Security Index. Bovenstaande figuur toont alle in kaart gebrachte waterputten in Somalië van openstreetmap. De dichtheid van de in kaart gebrachte waterputten varieert van 0 tot maximaal 0.05 per km2. Op openstreetmap is geen informatie aanwezig over de locaties van waterleidingen (zover ik weet), maar dit zal voornamelijk in de grotere steden zijn. Hoewel bovenstaande data hoogst waarschijnlijk onvolledig zijn, geeft het in elk geval aanknopingspunten voor te ondernemen actie, zoals nagaan of deze putten functioneren en of de waterkwaliteit voldoende is.

Heb je aanvullingen of opmerkingen op deze post? Ik hoor het graag; laat hieronder je comment achter of stuur mij een bericht! Volgende keer: ruimtelijke data & … de gevolgen van extreme buien

1 http://www.un.org/sustainabledevelopment/water-and-sanitation/

2 Afrobarometer Round 6. New data from across Africa. Building on progress: Infrastructure development still a major challenge in Africa

3 http://www.ascleiden.nl/content/webdossiers/water-africa

4 Edmunds, W.K. (2012). Limits to the availability of groundwater in Africa. Environmental Research Letters 7.

5 Gain et al. (2016). Measuring global water security towards sustainable development goals. Environmental Research Letters 11.